Con người cổ đại có thể đã dùng các đồ vật thu thập được để định hình sự tiến hóa của trí nhớ, theo các nhà nghiên cứu TAU

Bởi David Israel • Ngày 9 tháng 11 năm 2026

Jerusalem, ngày 9 tháng 11 năm 2026 (TPS-IL) — Bất cứ ai từng bỏ túi một vỏ sò trên bãi biển hay mang một viên đá về nhà sau chuyến đi bộ đường dài đều hiểu cảm giác này: bản thân đồ vật đó rất bình thường, nhưng nó lưu giữ một khoảnh khắc, một địa điểm hoặc một con người. Một nghiên cứu mới từ Đại học Tel Aviv gợi ý rằng thói quen này có từ thời điểm xa xưa hơn rất nhiều so với những cửa hàng lưu niệm. Nó có thể bắt nguồn từ khoảng nửa triệu năm trước, và có thể đã góp phần định hình cách tâm trí con người tiến hóa.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Evolutionary Anthropology, do Tiến sĩ Yoav Ram thuộc Trường Động vật học tại Khoa Khoa học Đời sống Wise dẫn đầu, cùng với Giáo sư Ran Barkai và Tiến sĩ Ella Assaf thuộc Khoa Khảo cổ học tại Khoa Nhân văn Entin. Họ hợp tác với Giáo sư Liad Mudrik thuộc Trường Khoa học Tâm lý và Tiến sĩ Bar Efrati thuộc Đại học Oxford. Bài báo dựa trên khảo cổ học, thuyết tiến hóa, tâm lý học và khoa học thần kinh.

Các nhà nghiên cứu tập trung vào các đồ vật mà con người thời kỳ đầu đã thu thập, mang theo và giữ lại dù chúng dường như không có chức năng thực tế nào. Họ đưa ra giả thuyết rằng những đồ vật như vậy đóng vai trò là vật lưu niệm cá nhân, nhắc nhở chủ nhân của chúng về những nơi đã đến hoặc những trải nghiệm đã trải qua.

Một vài ví dụ đến từ các di chỉ thời tiền sử ở Israel. Tại hang Qesem, gần thành phố Kafr Qasim ở Israel, người ta đã tìm thấy những viên sỏi nhỏ nhiều màu sắc được mang về từ nhiều địa điểm khác nhau, mà không xác định được công dụng thực tế nào. Ở Thung lũng Sakhnin, thuộc vùng Hạ Galilee, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra những chiếc rìu tay được đẽo từ đá lửa chứa hóa thạch hoặc có các đặc điểm địa chất khác thường. Ở một số chiếc, các đặc điểm đó được chủ ý giữ lại ở phần trung tâm của hòn đá, nơi chúng có thể được nhìn thấy và chạm vào.

Tại kibbutz Revadim ở miền nam Israel, Jaljulia, gần Kfar Saba, và hang Qesem, nhóm nghiên cứu đã tìm thấy các công cụ bằng đá lửa cũ được thu thập sau khi thời gian đã làm biến đổi bề mặt của chúng. Một số công cụ đã được mài sắc lại, nhưng hầu hết vẫn giữ được bề mặt nguyên bản và các dấu vết của kỹ thuật chế tác trước đó. Các nhà nghiên cứu cho rằng vẻ ngoài nhuốm màu thời gian có thể tự thân nó đã được coi trọng, vì theo một nghĩa nào đó, nó kể lại câu chuyện của đồ vật.

Theo giả thuyết này, một đồ vật mang về từ một địa điểm cụ thể có thể khơi gợi ký ức về một trải nghiệm cá nhân. Hình dáng và kết cấu của nó cũng có thể giúp chủ nhân phân biệt giữa một sự kiện mà họ đã thực sự trải qua với một sự kiện họ chỉ mới nghe kể hoặc tưởng tượng ra.

Bởi vì vật lưu niệm mang tính riêng tư và dễ mang theo, nó cũng có thể được đưa cho người khác xem, có khả năng tăng thêm độ tin cậy cho một câu chuyện cá nhân. Điều đó có ý nghĩa quan trọng trong các xã hội loài người, nơi việc ghi nhớ các cuộc gặp gỡ, liên minh, quà tặng, nghĩa vụ qua lại và các quyền gắn liền với địa điểm là điều thiết yếu. Ký ức cá nhân đáng tin cậy có thể hỗ trợ sự hợp tác, duy trì các mối quan hệ và xây dựng lòng tin.

Các tác giả cho rằng qua nhiều thế hệ, những vật lưu niệm có thể đã làm tăng áp lực tiến hóa lên các cơ chế não bộ có nhiệm vụ đánh giá nguồn gốc và độ tin cậy của một ký ức. Nói cách khác, văn hóa vật chất và sinh học thần kinh có thể đã tác động lẫn nhau, đóng góp vào sự tiến hóa của trí nhớ tự thuật: khả năng xâu chuỗi các trải nghiệm cá nhân thành một câu chuyện cuộc đời liên tục, làm nền tảng cho nhận thức về bản thân của chúng ta.

Giáo sư Barkai liên hệ mốc thời gian này với sự biến đổi môi trường. “Sự biến mất của các loài động vật lớn, đặc biệt là voi, đòi hỏi con người thời kỳ đầu phải phát triển các phương pháp săn bắn mới và làm quen với các bãi săn là nơi sinh sống của các loài động vật như hươu hoang và gia súc hoang dã,” ông giải thích. “Các đồ vật lấy từ những nơi này có thể đã giúp họ duy trì sự kết nối cá nhân với những địa điểm từ đó trở đi sẽ mang lại sinh kế cho họ.”

Các tác giả cẩn trọng nhấn mạnh rằng đây là một giả thuyết, không phải bằng chứng cho thấy mọi viên đá khác thường đều là vật lưu niệm. Dù vậy, họ lưu ý rằng các đồ vật gắn liền với ký ức đã đồng hành cùng con người từ nửa triệu năm trước cho đến tận ngày nay, khiến việc suy đoán hành vi này mang ý nghĩa và có ảnh hưởng đến sự tiến hóa của loài người trở nên có cơ sở.

Tiến sĩ Ram tóm lược ý tưởng này: “Khi con người thời kỳ đầu mang một viên đá nhiều màu sắc hoặc một công cụ cũ mà họ tìm thấy trong cảnh quan tự nhiên về lại hang động của mình, đồ vật đó có thể đã giúp họ ghi nhớ một sự kiện hoặc một cuộc gặp gỡ quan trọng trong suốt quãng đời còn lại.” Theo cách này, ông cho biết, các vật lưu niệm có thể đã trở thành một dạng “thiết bị ghi nhớ bên ngoài,” hỗ trợ sự tiến hóa của các cơ chế não bộ đằng sau trí nhớ tự thuật, một đặc điểm rất đặc trưng của con người và rất quan trọng trong việc định hình danh tính.

Lần tới khi một viên sỏi nhẵn nhụi nằm trên bậu cửa sổ nhà bạn, nó có thể là tiếng vọng của một bản năng con người rất xa xưa.